Andrzej Wuczyński
Ornis Polonica 2025, 66: 61-101
https://doi.org/10.12657/ornis.2025.2.1
Abstrakt: Walory ornitologiczne obszarów rolnych Polski są wyróżniające na tle Europy i od niedawna intensywnie badane. Mimo to regionalna wiedza na temat bogactwa gatunkowego i liczebności ptaków oraz ich zmian w czasie i przestrzeni pozostaje niewystarczająca. Celem niniejszego opracowania była synteza wieloletnich badań terenowych prowadzonych w południowo-zachodniej Polsce, obejmujących najważniejsze środowiska agrocenoz: pola uprawne, liniowe środowiska marginalne (pasma śródpolne) oraz zadrzewienia kępowe. Przedstawiono zagregowane dane dotyczące bogactwa gatunkowego i liczebności ptaków, uzyskane na reprezentatywnych powierzchniach próbnych: 12 powierzchniach krajobrazowych (łącznie 600 ha), 70 pasmach śródpolnych (35 km) oraz 20 wyspowych zadrzewieniach (17,5 ha). Większość danych dotyczy ptaków lęgowych, natomiast na powierzchniach krajobrazowych (300 ha) uwzględniono także ptaki zimujące. Dane pochodzą z kilku projektów badawczych realizowanych w latach 1989–2022. W przypadku pasm śródpolnych i zadrzewień badania powtórzono po odpowiednio 15 i 29 latach, co umożliwiło analizę długoterminowych zmian awifauny. W agrocenozach południowo-zachodniej Polski stwierdzono łącznie 91 gatunków ptaków – 74 w sezonie lęgowym oraz 56 zimą. Liczba gatunków na urozmaiconych, siedliskowo bogatych powierzchniach krajobrazowych (49 gatunków), w zadrzewieniach (57) i pasmach (55) była zbliżona i wyraźnie wyższa niż na otwartych polach mało- i wielkopowierzchniowych (odpowiednio 13 i 10 gatunków). Dominującym gatunkiem na powierzchniach krajobrazowych był skowronek Alauda arvensis, gniazdujący ze średnim zagęszczeniem 7,2 pary/10 ha. W pasmach przeważały – łozówka Acrocephalus palustris, trznadel Emberiza citrinella i gąsiorek Lanius collurio, natomiast w zadrzewieniach – kapturka Sylvia atricapilla, trznadel i zięba Fringilla coelebs. Zagęszczenia ptaków znacząco różniły się między typami siedlisk – w zadrzewieniach i pasmach osiągały one odpowiednio 221 i 271 par/10 ha i były wielokrotnie wyższe niż na powierzchniach krajobrazowych, gdzie wynosiły 13–24 pary/10 ha. W okresie zimowym dominantami były trznadel i mazurek Passer montanus, które stanowiły łącznie 51% całego zespołu. Zarejestrowano łącznie 11 370 osobników, co przełożyło się na bardzo wysokie zagęszczenie – 356,6 os./km². Zimą stwierdzono wyraźne wewnątrz- i międzysezonowe fluktuacje liczebności całego zespołu i poszczególnych gatunków. Preferowanym siedliskiem ptaków zimujących były pasma śródpolne. Uogólniając wyniki z okresu lęgowego i zimy i porównując z danymi z innych części kraju, liczba gatunków w południowo-zachodniej Polsce była podobna, jednak zagęszczenia ptaków lęgowych i zimujących okazały się wyraźnie wyższe. Porównania długoterminowe wykazały istotne zmiany liczebności w pasmach i zadrzewieniach. W ciągu 15 lat liczba par lęgowych w pasmach śródpolnych spadła o 17,7% przy stabilnym bogactwie gatunkowym. Spadki liczebności dotyczyły zwłaszcza dominantów – liczba par łozówka zmniejszyła się o połowę, a trznadla o 20%. W zadrzewieniach śródpolnych stwierdzono zaskakujące podobieństwo całkowitej liczebności ptaków, przy jednoczesnej znacznej wymianie składu gatunkowego. W obu środowiskach gatunki zwiększające liczebność to głównie ptaki leśne, zaś gatunki krajobrazu rolniczego znalazły się w grupie ptaków ustępujących. Zaprezentowane dane wskazują, że obszary rolne południowo-zachodniej Polski zasiedlają bogate zespoły ptaków, podkreślają też znaczenie heterogeniczności krajobrazu dla utrzymania bogatej i licznej awifauny. Praca uzupełnia wiedzę o liczebności ptaków krajobrazu rolniczego Polski, a jej wartość podnosi fakt zestawienia wyników w sposób syntetyczny, umożliwiający ich wykorzystanie w dalszych analizach porównawczych.
Słowa kluczowe: badania ilościowe, Dolny Śląsk, krajobraz rolniczy, ptaki lęgowe i zimujące, zgrupowania ptaków, zmiany długoterminowe
